De samenleving mag de uit publieke kas betaalde professional ter verantwoording roepen. Beschikt het schoolteam over alle kennis en vaardigheden om zo goed mogelijk onderwijs te verzorgen? Doet het zijn stinkende best om alle talenten in onze jongste generaties te ontwikkelen? Kan het onderwijs soms nog beter en doelmatiger georganiseerd worden? De school is geen vrijplaats voor professionals, maar een organisatie die publieke diensten verleent. Daar hoort bij dat scholen vertrouwen genieten van de samenleving, maar dat vertrouwen moet wel verdiend worden. Soms lijkt het alsof er geen kritische vraag aan de professional gesteld mag worden. Alsof hij met die bejegening de waardering gaat krijgen die hem toehoort…

Wij zien veel goeds gebeuren. Lerarenteams werken zich uit de naad om leerlingen en ouders zo goed mogelijk te bedienen. Schoolleiders, die hun team motiveren en tot betere samenwerking bewegen. Bestuurders en managers, die zich grote zorgen maken over en naarstig naar oplossingen zoeken voor de gevolgen van demografische krimp, de ontplooiing van talent uit niet traditionele doelgroepen, de agressie op de scholen die ze onder hun hoede hebben, hoe ze met gemeenten en andere organisaties er samen het beste van kunnen maken, hoe ze de bezuinigingen het beste kunnen opvangen...

Tegen de stroom in zijn welwillende geesten stukje bij beetje bezig met het opbouwen van een volwassen personeelsbeleid. Langzaam maar zeker leren schoolteams hun eigen praktijk te analyseren en te verbeteren. Langzaam maar zeker begrijpen steeds meer mensen in het onderwijs dat leerprocessen anders georganiseerd moeten worden om aan de eisen van de tijd te kunnen voldoen. Dat de zaak ook bedrijfsorganisatorisch op orde moet zijn om goed te kunnen presteren. Onderwijs op maat organiseren is logistiek een knap ingewikkelde zaak. Wie dat miskent, is ronduit dom. Scholen en bestuurders begrijpen zo langzamerhand maar al te goed dat ze meer naar buiten moeten treden en beter moeten uitleggen waarom en hoe het onderwijs mee moet veranderen met de rest van de samenleving. Laten we deze kasplantjes van initiatieven, gericht op kwaliteitsverbetering, kapotmaken door populistische beeldvorming rondom overhead en management? Door een achterhaald beeld van een professional die lekker kan zwelgen in de romantiek van het klaslokaal? Deze doorgeschoten pedagogische gedrevenheid staat begrip voor beter organiseren en vernieuwen in de weg. ‘Bescherming tegen buiten’ lijkt een hogere waarde dan ‘Leren in de wind te staan’. Het onderwijs moet af van de aanname dat aandacht voor sturing, leiderschap en organisatie verspilde moeite is. Dat is ongepaste ‘managementschaamte’.

We moeten van ‘managementschaamte’ naar ‘organiseertrots’. In dat opzicht biedt het recente rapport van de onderwijsraad ‘Naar doelmatiger onderwijs’ interessante aanknopingspunten. Terecht adviseert de onderwijsraad het doelmatigheidsbesef te versterken. Anders gesteld: onderwijsinstellingen moeten leren begrijpen hoe ze van middelen tot resultaten komen. Wie dat van zichzelf begrijpt, kan systematisch verbeteren en innoveren. Zo noemt de onderwijsraad het tijdschrijven en het meten van prestaties als middel om bij de betrokken medewerkers het besef te vergroten hoe tijd en geld in het onderwijs worden besteed. Analyse van die eigen werkprocessen naar leerlingen toe, de logistiek en organisatie van het onderwijs, biedt tal van aanknopingspunten om doelmatiger, professioneler te werken en beter te presteren, juist in het lesgeven zelf.
Er is wel één randvoorwaarde: dergelijke maatregelen werken alleen als deze op het niveau van de eigen organisatie bedacht en ingevoerd worden: door professionals en managers samen! Het werkt niet wanneer de staatssecretaris of minister het tijdschrijven gaat dicteren. Vanuit het Rijk bezien is het slimmer de verwachte bezuinigingen te combineren met investeringen in het zelfsturend vermogen van onderwijsorganisaties. Professionalisering en aandacht voor de professional én de manager. Vergroting van de capaciteit om door samenwerking de kwaliteit te vergroten.

Vervang managementschaamte door organiseertrots: de condities voor het lesgeven zullen uiteindelijk verbeteren. Leraren kunnen veilig, professioneel en rustig werken onder de hier aangereikte benadering van het begrip management. Onder die definitie van overhead schijnt ideale lichtval om krachtig lesgeven te ontwikkelen.

Hans van Gansewinkel
voorzitter Raad van Toezicht Openbaar Primair Onderwijs Utrecht
directeur onderwijsadviesbureau Interstudie NDO

Frans de Vijlder
lector Governance & Innovatiedynamiek Hogeschool van Arnhem en Nijmegen