Trots leidde de rector mij rond in zijn school. We stapten het lokaal binnen waar een 4 Havo klas stil zat te werken, terwijl de docent zich door een grote stapel correctiewerk worstelde. “We zijn dit jaar in 4 Havo begonnen met zelfstandig werken, iedere les mogen de leerlingen vijftien minuten zelfstandig aan de slag met hun huiswerk. We voeren zelfstandig werken rustig in, wij zijn geen school die maar los experimenteert. Volgend jaar gaan we naar 25 minuten zelfstandig werken per les in 4 Havo.” “Niet in 5 Havo?” probeerde ik nog voorzichtig. “Nee, de leerlingen in 4 Havo moeten er eerst aan wennen. Bovendien, 5 Havo is een eindexamenklas, daar moet je niet mee experimenteren. Als het goed gaat,  beginnen we over enige jaren in de onderbouw, uiteraard met wat minder zelfstandigheid”.

In het verleden was een onderwijzer een gerespecteerd lid van de gemeenschap, en stond in hoog aanzien. Daarnaast was het een voorrecht om naar school te kunnen gaan...

Tegenwoordig lijkt er niets meer goed te zijn aan het basisonderwijs, maar moeten we wel steeds meer. ‘Nederlandse kinderen lezen niet goed genoeg’; ‘Een grote groep kinderen in groep 5 kan niet goed optellen en aftrekken’; ‘School moet meer aandacht geven aan normen en waarden’; ‘Seksuele voorlichting verplicht op basisonderwijs’. En zo kunnen we er allemaal nog wel een paar bij verzinnen. En en passant moet ook het lerarentekort opgelost worden en het niveau van de PABO student omhoog.

In Nederland zijn er te weinig topverpleegkundigen. In de Volkskrant* las ik dat ziekenhuizen gespecialiseerde verpleegkundigen een bindingspremie bieden van maximaal 5000 euro per jaar als ze beloven niet weg te gaan. De maatregel moet de trek naar commerciële detacheringsbureaus keren. Want in de praktijk blijken er verpleegkundigen te zijn die eerst opstappen en zich vervolgens als interim-verpleegkundige, via commerciële detacheringbureaus, tegen dubbele kosten terugverhuren aan het ziekenhuis. In het onderwijs spelen dit soort zaken niet. Daar zien we een andere oplossing: hier wordt het structurele tekort aan bevoegde leraren opgelost door vooral onbevoegden, studenten en zij-instromers in te zetten. Zij zijn vele malen goedkoper dan een bevoegde interim-docent van een detacheringsbureau. Maar het onderwijs heeft wel te maken met onmisbare topdocenten die het onderwijs verlaten. Kunnen wij dat voorkomen? Laten leraren zich binden? Waardoor?

Het is toch vreemd. Banken gaan failliet. Ontslagen in het bedrijfsleven zijn onvermijdelijk. Tientallen miljoenen worden door de overheid bijgelegd om banken en particulieren te redden. Ondertussen steken bankdirecteuren miljoenen in hun zak voor het geld in rook opgaat. Tegelijkertijd beginnen gemeentes te beseffen dat zij minder ruim kunnen begroten. Bouwplannen liggen stil, en plannen krijgen een minder stabiele fundering. Bij verschillende gemeentes raakt de bruidsschat op en dat voelt het onderwijs ook. Besturen krijgen het moeilijker, weerstandsvermogen wordt minder. Zeker als het leerlingaantal in bepaalde wijken van grote steden afneemt.
Hogere lasten en energierekeningen, en een stijgende inflatie. Hoe zit dat dan in het onderwijs? Kan de schooldirecteur onder deze financiële druk de schoolbegroting nog sluitend krijgen? En moet dat?

Dat communicatie binnen een team een fragiel element kan zijn, zullen de meeste “teamspelers” vast beamen. Waar gecommuniceerd wordt, kunnen soms wat storingen optreden. Meestal is er sprake van een lichte ruis, en zo nu en dan moet er letterlijk worden ingegrepen om “de zender” en “de ontvanger” weer op één lijn te krijgen.

Sinds drie maanden heb ik het genoegen werkzaam te zijn op een basisschool waar men zich heel bewust bezig houdt met “communiceren”. Niet alleen de communicatie naar de kinderen, naar ouders en derden maar ook aan de communicatie onderling besteden we bewust aandacht. Op verzoek van het gehele team is er voor de zomervakantie besloten dit schooljaar te werken aan het herstel van de onderlinge communicatie. Door een opeenstapeling van gebeurtenissen is deze verstoord. Met als gevolg dat het vertrouwen in elkaar en /of in zichzelf naar een dieptepunt is gedaald. De samenwerking en communicatie tussen de leerkrachten bevorderen is een speerpunt in ons schoolplan voor dit schooljaar.

Vroeger, toen er nog hobbels en kuilen in de weg zaten, waren er de notaris, de arts, de advocaat en leraar die kennis en aanzien hadden. Aanzien? Voor een leraar? Joost mag weten waar dat gebleven is… In de afgelopen periode hebben we staatssecretaris Dijksma steeds gehoord over het taal- en rekenonderwijs dat te wensen overlaat, ouders zoeken bijlessen voor hun kinderen bij een orthopedagoog, we horen de leraar steeds meer klagen dat het de kinderen zijn die steeds lastiger worden en het taakbeleid dat hen motiveert eerder naar huis te gaan. We zouden ons moeten schamen!

Fantaseert u wel eens? Ik wel….. En het liefst zou ik ze dan zien krioelen in alle spelonken en gaten van onze schoolgebouwen. De managers, de leiders, de bestuurders, de directeuren. Boven op het dak, trots zwaaiend naar kids en ouders beneden. Met in de hand de wapperende vlag, met daarop het nieuwe veelkleurige schoollogo. Overal rode lampjes die branden in de gangen, alle spreekkamers bezet.

Zeg je tegen een docent (zoals op verjaardagsfeestjes weleens gebeurt of door een adviescommissie wordt geopperd): “Goh, jullie hebben wel erg veel vakantie!”, komt er steevast hetzelfde antwoord: “Ja, maar dat hebben we ook nodig, want het is een erg zwaar beroep (en jullie hebben tegenwoordig toch ook wel zes of zeven weken?)”.

Op bijna alle scholen voor VO zijn docenten gedegradeerd tot werknemers met een “takenplaatje”, waarin tot op het uur nauwkeurig het takenpakket ingevuld is. Geen verantwoordelijkheidsbeleid, maar taakbeleid. In veel scholen praat men over de overgang van een ‘bureaucratisch-politieke cultuur’ naar een ‘professionele cultuur’ en het ‘laag leggen van de verantwoordelijkheden in de organisatie’. Maar de vastgezette verhoudingen en de cao-mentaliteit van zowel bestuurders, vakbonden als docenten verhinderen een dergelijke overgang. Daarom wordt het tijd dat docenten zelf het heft in handen nemen en hun professionele opvattingen niet alleen laten blijken in hun vak als docent, maar ook in hun verhouding met de werkgever. De vaak buitengewoon armetierige arbeidsorganisatie in de scholen is veel meer debet aan de lage status en de onaantrekkelijkheid van het beroep dan bijvoorbeeld het salaris.

'Gespreid' leiderschap in het onderwijs: oude wijn in nieuwe zakken?

Sinds enige jaren is er in de onderzoeksliteratuur op het terrein van onderwijsmanagement aandacht voor 'distributed leidership', oftewel 'gespreid leiderschap' (hoewel het begrip zich wat lastig laat vertalen). In de vakliteratuur en in opleidingen en trainingen heeft het begrip echter nog nauwelijks ingang gevonden. In die kringen is 'onderwijskundig leiderschap' nog onverminderd populair, terwijl dat begrip in wetenschappelijke kringen juist weer in onbruik is geraakt. De situatie is daarmee illustratief voor de kloof die in de loop de jaren is ontstaan tussen het (wetenschappelijke) onderzoek en de dagelijkse praktijk van schoolleiderschap. In dit artikel laat Hartger Wassink zien hoe die kloof heeft kunnen ontstaan. Hij gaat vervolgens na of 'gespreid leiderschap' een mogelijkheid biedt om die kloof weer te verkleinen. Is het werkelijk een nieuwe invalshoek, of is het oude wijn in nieuwe zakken?

Download hier het complete artikel